Văn hoá Cao Bằng: người Tày, Nùng và những gì nên biết trước khi vào bản
Hơn bảy phần mười dân số Cao Bằng là người Tày và Nùng. Nhà sàn đá, tiếng đàn tính, hơn trăm lễ hội mùa xuân và những lò rèn đỏ lửa không phải là “sản phẩm du lịch” dựng lên cho khách, mà là đời sống đang diễn ra. Trang này giúp bạn biết mình đang nhìn thấy gì, và cư xử sao cho phải phép.
Ai sống ở Cao Bằng
| Dân tộc | Tỉ lệ dân số |
|---|---|
| Tày | 40,84% |
| Nùng | 29,81% |
| Mông | 11,65% |
| Dao | 10,36% |
| Kinh | 5,12% |
| Khác | 2,22% |
Số liệu tỉ lệ trên lấy từ Wikipedia, là nguồn tổng hợp thứ cấp, nên chỉ dùng để hình dung tương quan chứ không phải số thống kê chính thức. Dân số tỉnh khoảng 573.119 người (2025), diện tích 6.700,39 km². Người Kinh chỉ khoảng một phần hai mươi — điều hiếm thấy ở một tỉnh cách Hà Nội chừng 280 km.
Từ 1/7/2025, Cao Bằng còn 56 đơn vị cấp xã (53 xã, 3 phường). Tên xã trên biển chỉ đường và trong tài liệu cũ có thể khác nhau; ví dụ làng rèn Phúc Sen và làng hương Phja Thắp nay thuộc xã Quảng Uyên, còn Khuổi Ky thuộc xã Đàm Thủy.
Then và đàn tính
Thực hành Then của người Tày, Nùng, Thái được UNESCO ghi danh là di sản văn hoá phi vật thể đại diện của nhân loại năm 2019, tại kỳ họp thứ 14 của Uỷ ban liên chính phủ. Then là một thực hành nghi lễ, không chỉ là một làn điệu; đi kèm là cây đàn tính — nhạc cụ bạn sẽ thấy ở gần như mọi chương trình văn nghệ của tỉnh.
Khách thường nghe Then trong các buổi biểu diễn dành cho đoàn, trong lễ hội mùa xuân, hoặc do homestay mời người trong bản đến. Buổi diễn cho khách là bản rút gọn; nghi lễ Then thật gắn với đời sống tín ngưỡng của gia đình, chỉ được xem khi gia chủ cho phép.
Hơn 100 lễ hội mùa xuân
Lễ hội ở Cao Bằng dồn vào tháng Giêng đến tháng 3 âm lịch, với hơn 100 lễ hội lớn nhỏ. Những tên bạn sẽ gặp nhiều nhất: Lồng tồng (lễ xuống đồng), Nàng Hai, hội pháo hoa Quảng Uyên, lễ hội đền Vua Lê. Nghi thức cụ thể khác nhau giữa các bản; hỏi người tổ chức trước khi đến.
Tranh đầu pháo Quảng Uyên
Lễ hội Tranh đầu pháo Quảng Uyên là di sản văn hoá phi vật thể quốc gia. Năm 2026 lễ hội diễn ra từ 18 đến 20/3 dương lịch, tức 30 tháng Giêng đến mùng 2 tháng 2 âm lịch. Các năm sau ngày dương lịch thay đổi theo lịch âm. Quảng Uyên cũng là nơi có làng rèn Phúc Sen và làng hương Phja Thắp, nên có thể ghép trong một chuyến. Xem trang làng nghề Quảng Uyên.
Ngày chính đông, phòng ở Quảng Uyên và thành phố hết sớm. Lễ hội bản nhỏ thường không có lịch công bố trước nhiều tuần. Chọn tháng đi xem ở trang thời điểm du lịch.
Làng nghề: rèn Phúc Sen và hương Phja Thắp
Làng rèn Phúc Sen
Người Nùng An làm rèn hơn 300 năm, khoảng 160 lò. Di sản văn hoá phi vật thể quốc gia (1/2019). Cách thành phố khoảng 30 km, nay thuộc xã Quảng Uyên.
Làng hương Phja Thắp
Người Nùng An làm hương hơn 100 năm, dùng nguyên liệu tự nhiên. Cùng xã Quảng Uyên, đi chung một buổi với Phúc Sen.
Đây là nơi làm việc, không phải bảo tàng. Lò rèn nóng, có tia lửa và búa máy; đứng xa, không tự cầm dụng cụ, và hỏi trước khi quay phim. Mua một con dao hay một bó hương là cách cảm ơn thiết thực nhất cho thời gian người thợ dành cho bạn.
Nhà sàn đá Khuổi Ky và nhà sàn làng Giường
Làng đá Khuổi Ky ở xã Đàm Thủy, cách thác Bản Giốc khoảng 3 km, cách thành phố khoảng 100 km. Làng có 14 hộ người Tày, sống trong những ngôi nhà sàn bằng đá. Quy mô nhỏ, đi bộ quanh làng chưa hết một buổi — hợp để ghép với thác Bản Giốc trong cùng ngày.
Ở làng Giường (Tiên Thành) có những nếp nhà sàn hơn 100 năm tuổi, theo Handspan. Làng ít khách hơn Khuổi Ky, nên càng cần hỏi ý chủ nhà trước khi vào sân.
Công viên địa chất và di tích lịch sử
Toàn bộ vùng Non nước Cao Bằng là Công viên địa chất toàn cầu UNESCO, được công nhận ngày 12/4/2018 và tái công nhận ngày 27/4/2026. Danh hiệu này gắn cảnh quan đá vôi, hang động với văn hoá các cộng đồng sống trên đó, chứ không chỉ là đá.
Cao Bằng còn là vùng di tích cách mạng: khu Pác Bó với hang Cốc Bó, suối Lê-nin (trang Pác Bó), và rừng Trần Hưng Đạo, nơi thành lập Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân ngày 22/12/1944, di tích quốc gia đặc biệt từ 2013.
Ứng xử khi vào bản
- Xin phép trước khi chụp ảnh người, nhất là người già, trẻ em và người đang làm việc. Bị từ chối thì cất máy, không chụp lén.
- Không vào nhà khi chưa được mời. Vào nhà sàn thì hỏi có cần bỏ giày dép không.
- Không chạm vào bàn thờ, không ngồi quay lưng hay chỉ chân về phía bàn thờ.
- Trong lễ hội và nghi lễ, đứng ở chỗ người dân chỉ; không leo lên chỗ cao để lấy góc máy.
- Không cho trẻ em kẹo, tiền để đổi lấy ảnh.
- Mặc kín đáo khi vào đền, chùa, nhà dân.
- Mua hàng của làng nghề, trả đúng giá niêm yết thay vì mặc cả quá tay.
- Khu vực biên giới: người nước ngoài cần giấy phép của Công an tỉnh; không chụp ảnh các khu vực có biển cấm.
Phần lớn các bản ở Cao Bằng chưa quen với đông khách. Một nhóm khách lịch sự làm việc đón khách sau dễ hơn; một nhóm ồn ào có thể khiến cả bản đóng cửa với người lạ.
Không hợp với ai
- Người mong xem biểu diễn văn hoá dựng sẵn theo giờ mỗi ngày: phần lớn hoạt động diễn ra theo mùa và theo lịch của bản.
- Người chỉ có một ngày: làng nghề Quảng Uyên và Khuổi Ky nằm ở hai hướng khác nhau.
- Người đi đông, ồn, muốn tự do vào nhà dân chụp ảnh.
Muốn biết nên ghép các điểm văn hoá vào ngày nào, xem trang lịch trình gợi ý.
Những câu khách hỏi nhiều nhất
Hát Then là gì?
Là thực hành nghi lễ của người Tày, Nùng, Thái, đi kèm đàn tính. UNESCO ghi danh là di sản văn hoá phi vật thể đại diện của nhân loại năm 2019.
Lễ hội Tranh đầu pháo Quảng Uyên năm 2026 diễn ra khi nào?
Từ 18 đến 20/3/2026, tức 30 tháng Giêng đến mùng 2 tháng 2 âm lịch. Các năm sau đổi ngày theo lịch âm.
Làng đá Khuổi Ky ở đâu?
Ở xã Đàm Thủy, cách thác Bản Giốc khoảng 3 km. Làng có 14 hộ người Tày sống trong nhà sàn đá.
Có được chụp ảnh người dân trong bản không?
Hãy hỏi trước. Nhiều người đồng ý nếu được hỏi lịch sự; nếu họ từ chối thì không chụp.
Xem tiếp
Nói cho chúng tôi biết bạn định đi Cao Bằng thế nào, chúng tôi chỉ đúng công ty
Nói ngày đi, số người, đi xe hay tự lái. Chúng tôi trả lời bằng tên hai, ba công ty hợp nhất và những điều cần hỏi họ — không chuyển thông tin của bạn cho ai nếu bạn chưa đồng ý.